La gravitat o l'atraccion terrèstra

Se lanças un calhau en l’aire, que cad tostemps per tèrra. Ua huelha de papèr, mes leugèra que lo calhau, cad lentament. Ua pluma d’ausèth, enqüèra mes leugèra que la huelha, que viroleja abans de tocar tèrra. Mès quin se hè que las causas ne volan pas e caden tostemps per tèrra?

La fòrça de l’atraccion terrèstra n’ei pas la medisha pertot.

Qu’ei la Tèrra (la sua massa) qui atira totas las causas de cap au son centre. Mes dab l’altitud, l’atraccion de la Tèrra que baisha. Atau a 3 000 km de la Tèrra, la fòrça d’atraccion qu’ei sonque la mitat de la de sus Tèrra. Per exemple, se pèsas 28 kg, que pesaràs sonque 14 kg a 3 000 km d’altitud. En s’aluenhar de la Tèrra, ua fusada qu'acabarà per sortir completament de l'atraccion terrèstra.

Se los parets bastits tots drets ne caden pas, se los arbes e las plantas demoran enrasigats dens lo sòu, se pòden rotlar las autòs sus un camin, qu’ei mercès a l’atraccion terrèstra. Se, quan caminas, ne t'envòlas pas, qu'ei mercés a l'atraccion terrèstra; totun, lhevar lo pè que't demanda un esfòrç pr'amor que deves véncer l'atraccion de la Tèrra.

Qu’ei un Anglés, Isaac Newton (1642-1727), qui descobrí aquera fòrça. Que’s pausava ua question: perqué la poma cad de l’arbe e perqué la Lua ne cad pas? Après 20 ans de trabalh, que trobè la solucion: tot objècte qu’atira los autes objèctes; que nommè aquò la fòrça de gravitat. Un mot qui veng deu latin gravitas, qui vòu díser “pes”.

Ua poma que cad suu cap d'Isaac Newton

Aquera fòrça que depend de la talha e de la densitat deus objèctes e de la distància enter los dus objèctes. Atau, la poma qu’atira la Tèrra e la Tèrra qu’atira la poma, mès la Tèrra qu’ei mes pesuga e ne bolega pas.

Despuish, ua legenda que conta qu’a descobèrt l’atraccion terrèstra en recéber suu cap ua poma quan era assetut devath un pomèr!

Clicar tà véser un exercici a hèr en classa (explics en francés)