Prosperitat au 2au Empèri

Napoleon qu’abdiquè en 1814 mes que tornè tres mes en 1815. Los navèths reis de França Lóis XVIII, Carles IX e Loís-Felip 1èr ne podón manténguer la monarquia qui cessè en 1848. Lo govèrn desmonedat que creè l’impòst deus 45 centimas (per 1 Franc d’impòst, lo monde pagava 1 franc 45 centimas). Los paisans qu’arromegavan*.

Incidents - Lo monde ne vòlen pas pagar l'impòst

Los despartaments susmautats en arroi

 

Lo 8 de noveme, un agent deus impòsts que’s presentè a Tilhac (canton de Mielan dens lo Gèrs) tà penherar* ua cavala. Antanlèu, ua tropa de 400 paisans que’s formè tà sauvar la cavala.

En abriu, soldats qu’èran enviats a Malabat tà ajudar a lhevar l’impòst mes qu’estón acaçats peus poblans. Lo jutge arribat a Malabat qu’estó arcuelhut per ua tropa de paisans qui obligavan lo jutge e los gendarmes qui l’acompanhavan a se’n tornar a pè tà Vilacomdau. Los gavidaires* qu’estón arrestats e condemnats. Qui avèva trobles a Rabastens, Tarba e Lorda.

 

La dusau Republica e l'escòla

La 2au Republica qu’estó proclamada e Loís Napoleon Bonaparta elegit President de la Republica. Aqueth e’s hasó l’emperaire de 1852 a 1870.

 

Loís Guizot que hasó la lei de 1833 qui obliguè las comunas de mes de 500 poblans a aubrir ua escòla.

Victor Duruy que creè en 1867 las escòlas de hilhas e balhè subvencions a las comunas tà que l’escòla e sia a gratis tà tots.

Qu’organizè l’escòla en tres nivèus, creè las caishas de las escòlas e las borsas tà estudiar.

Un aute ministre, Jules Ferry, que completè la lei de Victor Duruy en 1881 e 1882 en rénder l’instruccion obligatòria, e l’escòla a gratis e laïc. Que desvolopè l’ensenhament deu francés e organizè la caça a las lengas de França parladas peu pòble.

La dusau Republica e los pins

Las Lanas en 1830

En las Lanas, que i avèva pinhadars* au long de la Mar Grana e gravèrs en dehens de las tèrras. De bèra pausa, lo pin maritime que serviva a tiéner las ròcas (dunas) de sable qui mudavan* dab lo vent e cobrivan maisons e vilatges. Las Costumas de Dacs deu sègle XV que prevedèvan dejà semiars de pins tà fixar las ròcas.

En 1733, lo S. Ruat que semiè pins qui estón bruslats en 1733 per paisans qui volèvan gardar las tèrras tà las aulhas. Nicolas Bremontier que s’i escadó en mantun endret. Ua lei de 1857 qu’organizè lo semiar deus pins en las Lanas, çò qui’s hasó dab dificultats dab los paisans qui perdèvan atau lo lor biais de víver (la magèr part qu’èran aulhèrs e hasèvan péisher en los comunaus).

Lo camin de hèr en Gasconha

Lo camin de hèr en Gasconha

La dusau Republica e los camins de hèr

Napoleon III que bastí camins de hèr. En 1870, lo hialat cobriva 20 000 quilomètras.

En Gasconha, la linha de Bordèu a Tolosa qu’aubrí en 1856 e 1857, la de Tolosa a Baiona entre 1862 e 1867, la de Bordèu a Baiona de 1854 a 1865, la de Morcens a Banhèras de 1857 a 1859, la de Pau a Auloron en 1883.

Lo camin de hèr que favorisava los mercats e l’exòde deus paisans de cap a la vila.

Napoleon III e la sua hemna Eugenia que favorisèn lo torisme en lançar la mòda deus banhs a la montanha : Cautarés, Lus, Luishon, ...

Que favorizèn tanben la mòda deus banhs de la mar en bascoat. Que bastín la bèra maison qui ei uèi lo dia l’ostau deu Palais a Biàrritz.

Sèrgi Clò-Versalhes

 

Vocabulari

arromegar : râler, ronchonner

gavidaire : meneur

mudar : bouger

penherar : saisir

pinhadar : pinède, forêt de pins

Imprimer cet article