La vita sosterrana
Lo lagòt de las cavas de Bètharram.
En Gasconha, quan plau, l’aiga que se’n va per arriulets, arrius e fluvis de cap a l’ocean qu’aperam «La mar grana» o «Lo gran tòs».
Mes en cèrts lòcs, l’aiga de la ploja qu'entra dens lo sòu e que desapareish. Que fòrma jaças freaticas, jaças sosterranas, e tanben arrius e lagòts mes a l’esconut. Que s’apera un relhèu carstic.
Lo relhèu carstic qu'ei compausat de ròcas de calcari qui honen quan l’aiga cad dessús. Qu’an balhat las espugas qui abitèn los òmis preïstorics. A còps, que balha putz de centenats de mètras de pregondor, estujats per la vegetacion. Que s’i cau avisar pr’amor lo monde o las bèstias pòden cáder dehens.
Devath la tèrra, l’aiga que cura horats gigants on poderén cáber un castèth o ua catedrala sancèra. Los arrius que hèn tunèls qui’s pòden visitar com en los gorgs de Bètharram o de Medós.
Estalactitas qui caden deu plafon e estalagmitas qui pujan deu sòu.
Los horats que son plens d’estalagmitas e d’estalactitas. L’aiga cargada de calcari cola gotas per gotas deu plafon en bastir estalactitas (qui cáden deu plafon). L’aiga que pòt tanben cáder au sòu sus un madeish endret e balhar ua estalagmita (qui puja deu sòu). Quan s’encontran que fòrman une colomna. En visitar los gorgs, ne cau pas tocar a las estalactitas o a las estalagmitas qui hican milierats d’annadas tà’s formar.
Los arrius sosterrans corren devath la terra. A còps que tornan aparéisher en balhar honts o cascadas qui chorran de la ròca.
Qui a bèstias en los arrius e los lagòts sosterrans. Com i hè tostemps escur, peishs, secargòis o vèrmis que son blancs e shens uelhs tà s’i véder.
Vocabulari
carst: karst, massif calcaire
curar: évider
gorg: gouffre
relhèu: relief ; relhèu carstic: relief karstique
tòs: auge