3- Tèrra, lo planeta de la vita
Conéisher los planetas deu sistèma solar: quate de ròcas (que disem planetas tellurics), dus de gas, dus de glaç.
Episòdi 3: Tèrra
La Tèrra qu'ei lo tresau planeta deu Sistèma solar, après Mercuri e Vènus. Qu'ei a 150 milions de km deu Sorelh. Qu'ei lo planeta telluric mei bèth. La Tèrra qu'ei tanben lo sol planeta conegut suu quau se tròban èstes vius. Qu'a duas bonas condicions tà perméter la vita: aiga e ua temperatura que va plan.
L'aiga que representa 72% de la susfàcia de la Tèrra. Pr'amor d'aquò, que l'aperam lo planeta blu. Quasi tota aquera aiga que's tròban dens los oceans (97%). Qu'ei salada; tà la bever que cau tirar la sau, çò que hèm dens usinas de dessalament. Las usinas mei granas deu monde que son en Arabia Saudita, Israèl e aus Emirats Arabes Units. Que i a tanben aiga doça o bevedera: 70% de l'aiga bevedera que's tròban dens los glaç d'Antartica e en Groenlàndia. Si los glaç d'Antartica fondavan, lo nivèu de las mars qu'aumentaré de 61 mètres.
La temperatura de la Tèrra que permet la vita. Lo punt mei caud jamei enregistrat qu'ei dens la vath de la Mòrt en Califòrnia, dab ua temperatura de 56,7 °C. Lo punt mei hred qu'ei estat mesurat en Antartica, -96 °C. Que i a parçans dab hèra de ploja e d'autes que son secs. Atau que plau 13 mètres d'aiga en mejana per an a Lloro (Colombia), sia dètz còps mei qu'ua vila francesa plan adaigada com Brest. Mes lo tèrç de las tèrras deu monde qu'ei desertic. E lo desèrt mei gran que s'apèra Sahara.
La revolucion de la Tèrra a l'entorn deu Sorelh, qui definís l'annada tropica, que dura 365 dias, 5 òras e 48 minutas. La Tèrra que complís ua rotacion sus era medisha en 23 òras, 56 minutas e 4,2 segondas, çò qui definís la durada d'un dia siderau.
Coneishes plan lo noste planeta?
Quina ei la montanha mei hauta?
Quin ei lo volcan mei haut?
Quin eu lo punt mei aluenhat deu centre de la Tèrra?
Quina ei la cadena de montanha mei grana?
Quina ei la hòssa sosmarina mei pregonda?
Quina ei la mar interiora mei grana?
Quin ei lo lac d'aiga bevedora mei important?
Quin ei lo fluvi mei long?
Responsa suu fichèr: Terra
Vocabulari
aiga bevedera: eau douce
annada tropica: temps necessari entà que lo sorelh torne a ua medisha posicion; année tropique
dia siderau: durada qui bota un planeta entà hèr un torn sus eth medish; jour sidéral
planeta telluric : planeta qui a ua susfàcia dura, hèita de ròca e de metau; planète tellurique