JUPITÈR
Conéisher los planetas deu sistèma solar: quate de ròcas (que disem planetas tellurics), dus de gas, dus de glaç.
Episòdi 5: Jupitèr
Jupitèr qu'ei lo planeta cincau, après Mercuri, Vènus, Tèrra, Mars e la cinta d'asteroïdes. Dens aquera cinta, la talha d'un asteroïde que va de la d'un gran de posca dinc a quauquas centenas de quilomètres de diamètre, que parlam alavetz de planetoïde.
Jupitèr qu'ei tan gròs que poiré aisidament engolir tots los autes planetas o mès de 1300 Tèrras. E que pèsa mès de dus còps la totalitat deus autes planetas deu sistèma solar. En dus mots, qu'ei un mostre! Totun que vira viste sus eth medish: que hè un torn complet en mensh de 10 òras. Atau lo son dia (10 òras) qu'ei mès brac que lo noste (24 òras).
Jupitèr qu'ei ua enòrma bòla de gas, sense susfàcia solida. Qu'ei constituïda de gas leugèrs: idrogèn e èli. A la sua susfàcia que hè -145°C. Dab un telescòpi que podem véser la sua atmosfèra ennublada, entornejada de cintas e de plaps plan colorats. Qu'aperam lo plap mès gran lo Gran Plap Roi. Qu'ei en hèit ua tempèsta de las granas qui boha a contunhar desempuish mès de 300 ans.
Jupitèr qu'a un anèth de poscas, de mès de 100 000 km de largor, qui ne vesem pas desempuish la Tèrra. Au torn deu planeta que viran 97 luas. Galilèu, lo sapient italian, que'n descobriscoc quate en 1610: Io dab volcans sus ua susfàcia sulfurosa jauna-iranjat, Euròpa cobèrta de glaç e qui sembla a un clesc d'ueu crascat, Ganimèdes qui presenta plaps brilhants, e Callisto cobèrta de cratèrs.
Vocabulari
bohar: souffler
cinta: ceinture
clesc: coquille
crascat: fêlé
èli: hélium
engolir: engloutir, avaler
ennublada: dab nublas, nuageuse
idrogèn: hydrogène
mostre: monstre
plap: tache
posca: prova, poussière